روز زنجان و زبان مادری

✍️ فرهاد حسینی

هشتم مرداد، «روز زنجان»، فرصتی است برای بازخوانی آنچه این شهر را به زنجان تبدیل کرده است؛ از تاریخ و فرهنگ و معماری گرفته تا زبان و هویتی که نسل‌های پیاپی آن را حفظ و منتقل کرده‌اند. شاید هیچ مناسبتی بهتر از روز زنجان، ما را به تأمل درباره سرنوشت یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های هویت این شهر، یعنی زبان مادری، فرا نخواند.

در روزهای گذشته، کلیپی کوتاه از سبزه‌میدان زنجان تصویری تلخ از یک واقعیت فرهنگی را پیش روی ما گذاشت؛ واقعیتی که سال‌هاست آرام و بی‌سروصدا در حال شکل‌گیری است. در این ویدئو، چند کودک و نوجوان در قلب یکی از شناخته‌شده‌ترین میدان‌های شهر، در پاسخ به پرسشی که به زبان ترکی درباره سنشان مطرح می‌شود، حتی قادر نیستند سن خود را به زبانی بیان کنند که زبان زندگی، خاطره و هویت بخش بزرگی از مردم این شهر است.

این فقط ناتوانی در پاسخ دادن به یک پرسش ساده نیست؛ بلکه نشانه گسستی عمیق‌تر میان نسل جدید و بخشی از میراث فرهنگی است که قرن‌ها در این سرزمین زنده و جاری بوده است.

دردناک‌تر از فراموش شدن واژه‌ها، از دست رفتن احساس تعلق به آن‌هاست؛ آنجا که زبان مادری نه‌تنها از گفتار انسان‌ها، بلکه از ذهن و جان آنان نیز فاصله می‌گیرد و شنیدن جمله‌ای به زبان نیاکان، به جای حس آشنایی و صمیمیت، احساس بیگانگی ایجاد می‌کند.

زبان مادری صرفاً ابزاری برای برقراری ارتباط نیست که بتوان آن را همچون عادتی قدیمی کنار گذاشت. زبان، خانه‌ای است که خاطرات جمعی، تجربه‌های تاریخی و هویت فرهنگی یک جامعه در آن زندگی می‌کنند. هنگامی که این خانه خالی شود، بخشی از هویت آن جامعه نیز بی‌صدا فرو می‌ریزد.

پرسش جدی اینجاست: چه اتفاقی افتاده است که در شهری مانند زنجان، بخشی از کودکان و نوجوانان دیگر توانایی برقراری ارتباط به زبان مادری خود را ندارند؟ چرا زبانی که روزگاری در خانه‌ها، کوچه‌ها، بازارها و محافل اجتماعی جریان داشت، امروز در بخشی از جامعه شهری به حاشیه رانده شده است؟

واقعیت این است که زبان مادری در سال‌های اخیر تنها با کاهش میزان استفاده روبه‌رو نبوده، بلکه منزلت اجتماعی آن نیز در بخشی از جامعه تضعیف شده است. این تصور نادرست شکل گرفته که فاصله گرفتن از زبان مادری نشانه پیشرفت، مدرن بودن یا تعلق به طبقه اجتماعی بالاتر است. نتیجه چنین نگاهی، نسلی است که شاید از بسیاری از امکانات دنیای جدید بهره‌مند باشد، اما پیوند خود را با بخشی از ریشه‌های فرهنگی‌اش را از دست داده است.

مسئولیت این وضعیت را نمی‌توان تنها متوجه خانواده‌ها دانست. رسانه‌ها، نظام آموزشی، نهادهای فرهنگی، فضای عمومی جامعه و مهم‌تر از همه، سیاست‌های یکسان‌سازی فرهنگی، هر یک در شکل‌گیری این روند سهم داشته‌اند. ساختاری که به‌صورت هرم‌وار و از بالا به پایین، الگوی واحدی از هویت فرهنگی را در عرصه‌های مختلف اجتماعی دنبال می‌کند، ناخواسته یا آگاهانه، فرصت رشد و تداوم تنوع زبانی را محدود ساخته است.

در کنار این رویکرد، نگاه امنیتی به مسئله زبان و هویت نیز سال‌هاست بر سیاست‌گذاری‌ها سایه انداخته است. هنگامی که یک زبان و مطالبات مرتبط با آن، نه به‌عنوان یک حق فرهنگی، بلکه از دریچه ملاحظات امنیتی نگریسته شود، طبیعی است که حضور آن در نظام آموزشی، رسانه‌ها، تولیدات فرهنگی و دیگر عرصه‌های رسمی و عمومی با محدودیت روبه‌رو شود.

پیامد چنین نگاهی تنها محدود شدن آموزش یا استفاده از یک زبان نیست؛ بلکه به‌تدریج این ذهنیت را در جامعه شکل می‌دهد که زبان مادری زبانی کم‌اهمیت، کم‌اعتبار یا حتی مسئله‌ساز است. در چنین شرایطی، برخی خانواده‌ها نیز، آگاهانه یا ناآگاهانه، برای آنکه فرزندانشان با تبعیض یا محدودیت کمتری مواجه شوند، استفاده از زبان مادری را در محیط خانه کاهش می‌دهند. حاصل این چرخه، نسلی است که هر روز بیش از گذشته از زبان و فرهنگ نیاکان خود فاصله می‌گیرد؛ نه به این دلیل که آن را دوست ندارد، بلکه زیرا شرایط اجتماعی و ساختارهای موجود، حفظ و انتقال آن را دشوارتر کرده‌اند.

امروز مسئله زبان ترکی در زنجان، مسئله چند واژه یا چند اصطلاح فراموش‌شده نیست؛ مسئله، حفظ بخشی از حافظه فرهنگی یک شهر است. اگر امروز نسبت به این روند بی‌تفاوت باشیم، فردا شاید نسلی داشته باشیم که درباره زبان و فرهنگ پیشینیان خود تنها در کتاب‌ها و موزه‌ها چیزی بخواند.

کلیپ سبزه‌میدان را نباید صرفاً یک اتفاق در فضای مجازی تلقی کرد. این کلیپ یک هشدار است؛ هشداری که یادآوری می‌کند هویت‌ها همیشه با یک حادثه بزرگ از میان نمی‌روند، بلکه گاه در سکوت، در بی‌توجهی و در عادی شدنِ فراموشی، آرام‌آرام رنگ می‌بازند.

در آستانه هشتم مرداد، روز زنجان، شاید شایسته‌ترین بزرگداشت این شهر، پاسداری از میراثی باشد که روح زنجان را شکل داده است؛ میراثی که زبان مادری یکی از مهم‌ترین ارکان آن است. پیش از آنکه زبان مادری در زادگاه خود به زبانی غریبه تبدیل شود، باید از خود بپرسیم: سهم ما در حفظ این میراث ارزشمند چه بوده است؟

فرهاد حسینی
(عضو هیئت تحریریه آیدین نیوز)

کلمات کلیدی: روز زنجان، زبان مادری، میراث فرهنگی، هشتم مرداد، زبان و فرهنگ، آیدین نیوز