علی محمدبیانی
هماهنگی اصوات؛ قانون طلایی زبان ترکی
هماهنگی اصوات
▪️قانون«هماهنگی اصوات» یا «سس اویغونلوغو» یا «سس بیرلشمهسی» (vowel harmony) طلاییترین قانون زبان ترکی خصوصاً ترکی آذربایجانی است. این قانون شاهد گویایی بر سیستم هارمونی صوتی زبان ترکی است. به زبان دیگر، هماهنگی اصوات باعث اعجاز موسیقایی در این زبان می شود، بدین معنی که هرگاه، کلمهای دارای مصوت پسین یا پسکامی (back .قالین) باشد، پسوندها هم دارای مصوت پسین خواهند بود و اگر کلمهای دارای مصوت پیشین/ پسکامی ( front . اینجه) باشد، پسوند آن هم دارای مصوت پیشین (اینجه) خواهد بود.
به عبارتی دیگر در زبان ترکی معیار و ادبی، قاعده این است که مصوتهای اینجه با قالین همزمان در یک کلمه جمع نشوند.
یعنی اگر مصوت هجای اوّل اینجه/پیشکامی بود، دیگر مصوتهای موجود در پسوندها و هجاهای بعدی اینجه خواهند بود و اگر هجای اوّل دارای مصوت قالین/ ستبر یا پسکامی بود، بقیه مصوتها هم قالین/ ستبر (پسکامی) خواهند بود.
برای مثال علامت جمع که در زبان ترکی«لر» یا «لار» می باشد، تابع همین قانون است:
ال+ لر = اللر
گول + لر = گوللر
قلم+ لر= قلملر
کتاب + لار= کتابلار
آغاج+ لار = آغاجلار
داغ+ لار= داغلار
علاوه بر مسأله هماهنگی اصوات اینجه با اینحه و قالین با قالین، هماهنگی اصوات در مصوتهای گرد و راست هم نمایان است.
مثلاً اگر واژهای دارای مصوت گرد ( لبی) یا دوداقلانان باشد، عموماً پسوندها هم، مصوت گرد و لبی خواهند بود و اگر کلمهای دارای مصوت راست (دوداقلانمایان) باشد، پسوند هم مصوت راست خواهد داشت.
مثال برای مصوتهای راست (دوداقلانمایان):
تبریز + لی← تبریزلی
زنگان + لی = زنگانلی
اردبیل + لی = اردبیللی
معللیم + لیک = معللیم لیک
آزاد+ لیق = آزادلیق
یاز + میش = یازمیش
داش + غین = داشغین
گل+ ایر= گلیر
باها + لیق = باهالیق
مثال برای مصوتهای گرد (دوداقلانان):
اورمو+ لو ← اورمولو
اوجوز+ لوق← اوجوزلوق
جوش + قون = جوشقون
گول+ اور= گولور
اوچ + اوروم = اوچوروم
قابل توجه خوانندگان محترم؛ اگر کلمات فوق را به شکل«تبریزلو»، «اورمولی»، «زنگانلو»، «اردبیللو»، «باهالوق» و « اوجوزلیق» و... بنویسیم و بخوانیم، هم از قانون هماهنگی اصوات تخطی کردهایم و هم خود را به سختی تلفظ واداشتهایم. چون قانون هماهنگی اصوات، برای راحتی گفتار در زبان ترکی پدید آمده است و رعایت آن باعث رعایت «قانون اقتصاد» در زبان هم خواهد شد.
ادامه دارد...
بخش سوم را از اینجا بخوانید.
علی محمدبیانی
کلمات کلیدی:
هماهنگی اصوات، سس اویغونلوغو، سس بیرلشمهسی، زبان ترکی آذربایجانی، زبان ترکی، آنادیلی، مصوتهای پیشین و پسین، مصوتهای گرد و راست، علی محمدبیانی
#آنادیلی_مکتبی
#یازیلان_سؤز_یادگاردیر
سهشنبهها با زبان مادری | سسدن سؤزه(۴)
در چهارمین بخش از مجموعه «سسدن سؤزه»، علی محمدبیانی به بررسی «هماهنگی اصوات» یا «سس اویغونلوغو» در زبان ترکی آذربایجانی پرداخته و نقش این قانون را در ساخت واژه، انتخاب پسوندها و روانی و موسیقایی گفتار توضیح میدهد.
