علی محمدبیانی
زبانهای التصاقی یا پسوندی فراوانند که ما یک گروه از آنها را پیمیگیریم تا برسیم به زبان ترکی خودمان.
سه شاخه معروف زبانهای ترکی عبارتند از:
۱- ترکی قپچاقی
۲- ترکی قارلوقی
۳- ترکی اوغوزی
ترکی اوغوزی خود به چهار شعبه و جامعه زبانی تقسیم میشود:
۱- ترکی ترکمنی (شرق و جنوب دریای خزر)
۲- ترکی آذربایجانی یا ترکی ترکمانی که عبارتند از ترکی آذربایجانی یا قزلباشی، ترکی قشقایی، ترکی بهارلو، ترکی خراسانی، ترکی عراقی، ترکی سوریهای و ...
۳- ترکی آناتولی، ترکی استانبولی، ترکی قبرسی
۴- ترکی قاقاووزی، زبان مادری- ملی بخشی از مردم مولداوی در شرق اروپا
تركي نوين
آثار كلاسيك در دوره ترکی میانه، مربوط به زماني هست كه هنوز تركي سلجوقي يا همان تركي اوغوز از تركي تركستان و تركي ازبكي( قارلوقی و جغتايي) و قپچاقي جدا نشده است. در سدههاي بعد، تركي اوغوزی ضمن آنكه از تركي تركستان قديم جدا شد؛ خود به سه شاخه:
- تركي تركمني،
- تركي آنادولو،
- تركي صفوی، ترکی قیزیلباشی، یا همین ترکی آذربايجاني تقسيم شد. تركي ميانه تا قرن ۷ و ۸ ه . ق. دوام دارد، اما با تشكيل حكومت قارامانيان در آنادولو كه زبان تركي توسّط بیاتهای قارامان به ریاست محمد قارامان رسمي شد، زبان و ادبيات تركي وارد مرحله حياتي ديگري شد.
اين دوره با تشكيل سلسلههاي اتابكان در آذربايجان و سلاجقه روم در آنادولو شروع ميشود. در آنادولو، محمد قارامان از ایل بیات، زبان تركي را زبان رسمي ديواني اعلام كرد.
در آذربایجان و سوهای آن سلسلههاي قاراقويونلو و آغ قويونلو تشكيل شد و كم كم جدايي زباني و سیاسی، بين تركي آذربایجانی و تركي آنادولو به وجود آمد.
در دوران نوين، زبان و ادبيات تركي در اثر جداييهای ايدئولوژيكي و جغرافيايي به ۲ شاخه تركي عثمانی و تركي صفوي تقسيم شد و هر كدام در لغت و ادبيّات، سرنوشت جداگانهاي يافتند تا اينكه در سدههای اخیر، تركي عثمانی به تركي استانبولي و تركي صفوي به «تركي آذربايجاني» موسوم گرديد.
در دوره صفوی و ماقبل آن «زبان ترکی در ایران به عنوان زبان رسمی اعلان شده و موقعیت بسیار ممتازی به دست آورد. وقتی شاهان بزرگی چون جهانشاه حقیقی [قاراقویونلو] و شاه اسماعیل [صفوی] به زبان ترکی شعر میسرایند، هزاران شاعر دیگر نیز در این زبان به طبع آزمایی میپردازند و به تبعیت از شاه خویش به ترکی، دیوانهای شعر میآفرینند و بدین ترتیب، نهضت فرهنگی ادبی شاه [اسماعیل صفوی] خطایی پا میگیرد.»
البته چنانکه مشهور و مرسوم است، در اين عصر، شعر تركي مانند شعر عربي و فارسي در اختيار عرفا و متصوفه قرار دارد. سايه تصوف بر سر ادبيات جهان اسلام تا همين اواخر ديده ميشود، اما در ادبيات آذربايجان، اين ملاپناه واقف سیاستمدار و وزیر سلسله جوانشیریان در قرهباغ و شاعر بزرگ بود كه در قرن ۱۸. م توانست جلوههايي از رئاليزم ادبي را به نمايش بگذارد.
علی محمدبیانی
(عضو تحریریه آیدین نیوز)
🔻منابع قابل مطالعه:
▫️دستور زبان فارسی دکتر عبدالرسول خیام پور، نشر کتابفروشی تهران، ۱۳۷۲
▫️دستور تطبیقی فارسی ترکی دکتر دکتر حسین احمدی گیوی
نشر قطره، تهران، ۱۳۸۳
▫️تاریخ زبان و لهجههای ترکی، دکتر جواد هیات، نشر پیکان، چاپ سوم، تهران، ۱۳۸۰
▫️تاریخ ایران باستان، حسن پیرنیا، دنیای کتاب، تهران، ۱۳۸۹.
▫️زبانهای مردم جهان، میشیل مالرب، ترجمه: عفت ملانظر، انتشارات علمی فرهنگی، تهران، ۱۳۸۲
بخش اول
ادامه دارد...
#آنادیلی_مکتبی
#یازیلان_سؤز_یادگاردیر
سهشنبهها با زبان مادری | سسدن سؤزه (۲)
زبان ترکی، یکی از شاخههای مهم خانواده زبانهای التصاقی، در طول قرنها با تحولات تاریخی و سیاسی، به شاخههای گوناگونی تقسیم شده است. شناخت جایگاه ترکی آذربایجانی در میان شاخههای زبان ترکی و بررسی روند شکلگیری آن، موضوع دومین بخش از مجموعه «سسدن سؤزه» است که با نگاهی به تاریخ زبان، سیر تحول ترکی اوغوزی تا پیدایش ترکی آذربایجانی نوین را مرور میکند.
