فرهنگ مطالعه؛ حلقه مفقوده توسعه

«فرهنگ» واژه‌ای است که همواره در کنار مفاهیم مختلف به کار می‌رود؛ فرهنگ رانندگی، فرهنگ آپارتمان‌نشینی، فرهنگ شهروندی و فرهنگ مطالعه. اما آنچه بیش از هر چیز به رشد و تعالی یک جامعه یاری می‌رساند، فرهنگ مطالعه است؛ زیرا آگاهی، زیربنای پیشرفت هر جامعه‌ای است و آگاهی نیز جز از مسیر آموزش و مطالعه به دست نمی‌آید.

همه ما به اهمیت کتاب و کتاب‌خوانی واقفیم و کمتر کسی را می‌توان یافت که مطالعه را بی‌فایده بداند، اما واقعیت این است که میان باور و عمل فاصله‌ای عمیق ایجاد شده است. سرانه مطالعه، به‌ویژه در میان نسل جوان، آن‌گونه که شایسته جامعه‌ای پویا و توسعه‌خواه است، رضایت‌بخش نیست و این مسئله زنگ خطری برای آینده فرهنگی کشور به شمار می‌رود.

برخی، گرانی کتاب را مهم‌ترین علت کاهش مطالعه می‌دانند. بی‌تردید نمی‌توان تأثیر مشکلات اقتصادی را انکار کرد. افزایش هزینه‌های زندگی، قدرت خرید خانواده‌ها را کاهش داده و کتاب نیز از این قاعده مستثنا نیست. اما اگر با نگاهی منصفانه به جامعه بنگریم، درمی‌یابیم که گرانی کتاب تنها بخشی از ماجراست، نه تمام آن. گاهی در یک فروشگاه، کتاب‌هایی را می‌توان یافت که بهای آن‌ها حتی از قیمت یک بسته تنقلات ناسالم نیز کمتر است. بنابراین، نمی‌توان همه تقصیر را بر گردن قیمت کتاب انداخت.

کافی است نگاهی به کافه‌ها، چایخانه‌ها و قلیان‌سراهایی بیندازیم که در جای‌جای شهرها، از جمله زنجان، روزبه‌روز بر تعدادشان افزوده می‌شود و همواره مملو از جوانانی هستند که بدون دغدغه، هزینه‌هایی به‌مراتب بیشتر از قیمت یک جلد کتاب را صرف چند ساعت تفریح می‌کنند. در کنار آن، فروشگاه‌های لوازم آرایشی، کلینیک‌های زیبایی، مراکز کاشت مو، کاشت ناخن و دیگر خدمات مشابه نیز با استقبال گسترده‌ای مواجه‌اند و بسیاری از افراد حاضرند برای این امور هزینه‌های قابل توجهی پرداخت کنند. بی‌تردید این یادداشت در مقام نفی این خدمات یا قضاوت درباره انتخاب‌های شخصی افراد نیست، اما این واقعیت را نیز نمی‌توان نادیده گرفت که اگر جامعه برای بسیاری از نیازها و علایق خود هزینه می‌کند، پس نمی‌توان کاهش کتاب‌خوانی را صرفاً به مشکلات اقتصادی نسبت داد. آنچه بیش از هر چیز خودنمایی می‌کند، جایگاه کم‌رنگ کتاب در نظام اولویت‌های فرهنگی و سبک زندگی ماست.

در همین حال، جای خالی پاتوق‌های کتاب، کتاب‌کافه‌ها و محافل فرهنگی بیش از پیش احساس می‌شود؛ مکان‌هایی که جوانان بتوانند در آن‌ها گرد هم آیند، گفت‌وگو کنند، کتاب بخوانند و اندیشه‌های خود را به اشتراک بگذارند. متأسفانه در بسیاری از شهرها، از جمله زنجان، یافتن چنین فضاهایی بسیار دشوارتر از یافتن یک چایخانه یا قلیان‌سراست.

از سوی دیگر، حتی در میان برخی از خریداران کتاب نیز گاهی مطالعه هدف اصلی نیست. کتاب، به جای آنکه خوانده شود، به کالایی تزئینی برای زیباتر شدن قفسه‌های کتابخانه تبدیل می‌شود؛ گویی داشتن کتاب مهم‌تر از خواندن آن است. چنین نگاهی، هرچند ظاهری فرهنگی دارد، اما کمکی به ارتقای سطح آگاهی جامعه نخواهد کرد.

نکته دیگری که نمی‌توان از آن غافل شد، تأثیر فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی است. این فضاها با جذابیت‌های بصری، محتوای کوتاه و سرگرم‌کننده و قابلیت دسترسی آسان، ساعت‌های طولانی از وقت کاربران را به خود اختصاص می‌دهند. هرچند این فناوری‌ها ظرفیت‌های آموزشی ارزشمندی نیز دارند، اما در عمل، سرگرمی اغلب بر یادگیری غلبه کرده است. تجربه عمیق، آرام و اندیشه‌ورزانه‌ای که از مطالعه یک کتاب حاصل می‌شود، با مرور شتاب‌زده صفحات شبکه‌های اجتماعی قابل مقایسه نیست.

با این همه، راه‌حل، جنگیدن با فناوری نیست. تاریخ نشان داده است که هیچ جامعه‌ای با نفی تکنولوژی به پیشرفت نرسیده است. هوش مصنوعی، کتاب‌های الکترونیکی، کتاب‌های صوتی، شبکه‌های اجتماعی و سایر فناوری‌های نوین، واقعیت‌های زندگی امروز هستند و باید آن‌ها را در خدمت فرهنگ مطالعه قرار داد، نه آنکه آن‌ها را رقیب کتاب بدانیم.

امروز نویسندگان، ناشران و فعالان فرهنگی می‌توانند در کنار انتشار نسخه‌های چاپی، تولید کتاب‌های صوتی و الکترونیکی را با جدیت بیشتری دنبال کنند. همچنین استفاده هوشمندانه از هوش مصنوعی برای معرفی کتاب‌های متناسب با سلیقه مخاطبان، برگزاری باشگاه‌های کتاب‌خوانی آنلاین، تولید محتوای جذاب درباره کتاب‌ها، ایجاد پویش‌های مطالعاتی در شبکه‌های اجتماعی و بهره‌گیری از فناوری برای دسترسی آسان‌تر به منابع علمی و فرهنگی، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند نسل جوان را بیش از گذشته با دنیای کتاب آشتی دهد. توسعه فرهنگ مطالعه، تنها مسئولیت دولت یا وزارت فرهنگ نیست؛ خانواده‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، نویسندگان، ناشران و حتی کاربران فضای مجازی، همگی در این مسیر مسئولیت دارند. اگر مطالعه به یک عادت روزانه و یک ارزش اجتماعی تبدیل شود، بسیاری از آسیب‌های فرهنگی و اجتماعی نیز کاهش خواهد یافت.

جامعه‌ای که بیشتر بخواند، آگاه‌تر می‌اندیشد؛ جامعه‌ای که آگاه‌تر بیندیشد، بهتر تصمیم می‌گیرد؛ و جامعه‌ای که بهتر تصمیم بگیرد، آینده‌ای روشن‌تر خواهد ساخت. بنابراین، اگر از «فرهنگ مطالعه» سخن می‌گوییم، باید آن را از یک شعار زیبا به یک رفتار روزمره تبدیل کنیم و از همه ظرفیت‌های فناوری‌های نوین برای تحقق این هدف بهره بگیریم. آینده از آنِ جامعه‌ای است که کتاب را نه رقیب تکنولوژی، بلکه هم‌پیمان آن بداند.

جواد کریمی
(عضو هیئت تحریریه آیدین نیوز)

فرهنگ مطالعه، کتاب‌خوانی، سرانه مطالعه، ترویج کتاب‌خوانی، توسعه فرهنگی، کتاب، کتاب‌کافه، هوش مصنوعی و کتاب، مطالعه جوانان، فرهنگ کتاب‌خوانی